Nghe truyện
File MP3 được tạo bằng AI Text-to-Speech và xử lý nền. Bạn có thể nghe liền nhiều chương như một playlist để không phải bấm lại sau mỗi chương.
Không phải bằng tiếng còi xe, không phải bằng ánh nắng đầu ngày chảy qua những khối kính cao tầng, cũng không phải bằng dòng người hối hả chen nhau trên các trạm tàu điện. Tất cả những thứ đó vẫn tồn tại, nhưng chỉ là phần nền mờ phía sau một hệ thống vô hình hơn, lạnh hơn, và chính xác hơn nhiều.
Mỗi sáng, trước khi mở cửa căn hộ, người ta nhìn vào điểm số của mình.
Điểm giao thông.
Điểm tín nhiệm tài chính.
Điểm hành vi công cộng.
Điểm tương tác mạng xã hội.
Điểm tin cậy công dân.
Một bảng tổng hợp duy nhất hiện trên màn hình điện thoại, trên đồng hồ đeo tay, trên gương thông minh trong phòng tắm, và cả trên bảng điện tử đặt ở sảnh các khu dân cư cao cấp. Người ta gọi nó bằng một cái tên ngắn gọn và quen thuộc như thể nó đã có từ hàng chục năm trước:
Citizen Score.
Minh đứng trước gương, buộc lại cà vạt, liếc qua góc phải màn hình phản chiếu.
Citizen Score: 8.4 / 10
Xếp hạng khu vực: 1.284 / 52.113
Trạng thái: Ổn định
Khuyến nghị hôm nay: Duy trì lịch sử thanh toán đúng hạn. Hạn chế tương tác với tài khoản có độ tín nhiệm thấp.
Anh nhếch nhẹ khóe miệng.
“Hạn chế tương tác với tài khoản có độ tín nhiệm thấp.”
Hệ thống lúc nào cũng nói như một người mẹ nghiêm khắc đã qua nhiều năm huấn luyện tâm lý, vừa dịu giọng vừa mang tính đe dọa mơ hồ.
Minh tắt màn hình gương bằng một cái chạm tay, khoác áo, cầm thẻ nhận diện và bước ra ngoài. Cửa căn hộ khóa lại sau lưng anh bằng âm thanh tách khô khốc.
Hành lang tầng ba mươi bảy của tòa Aster Nine sáng trắng, sạch bóng, yên tĩnh đến mức nghe rõ cả tiếng máy lọc khí chạy trong hốc tường. Cư dân nơi này hiếm khi trò chuyện với nhau vào buổi sáng. Họ chỉ gật đầu, hoặc không cần gật đầu, vì mọi người đều biết quá rõ về nhau qua điểm số.
Người đàn ông sống căn 3708 thường rời nhà lúc 7 giờ 15, luôn mặc vest xanh đậm, điểm tín nhiệm tài chính 9.1.
Người phụ nữ căn 3712 là bác sĩ nội khoa, điểm hành vi cộng đồng 8.9, từng được hệ thống biểu dương vì báo cáo một tài xế say rượu.
Căn 3715 có hai vợ chồng trẻ, tài chính khá nhưng điểm tương tác mạng không cao vì ít đăng bài, ít phản hồi, ít tham gia các chiến dịch định hướng cộng đồng.
Và căn 3716, ngay đối diện căn hộ của Minh, là của bà Lan.
Bà khoảng ngoài năm mươi, sống một mình, bán đồ ăn sáng online và hay chào Minh mỗi khi gặp ở hành lang. Bà không dùng những lời hoa mỹ như phần lớn cư dân trẻ trong thành phố; bà nói chuyện kiểu cũ, hỏi han trực tiếp, cười thành tiếng, và luôn mang theo mùi lá dứa hoặc hành phi quanh người như thể cả căn hộ của bà là một căn bếp sống.
Hôm nay cửa căn 3716 mở hé.
Minh đi ngang qua, theo phản xạ liếc sang. Bà Lan đang đứng bất động trước màn hình bảng điều khiển gắn trong tường. Khuôn mặt bà tái đi, bàn tay run run đặt trên mép tủ giày.
“Chào bà.”
Không có tiếng đáp.
Minh dừng bước, xoay hẳn người lại. “Bà Lan?”
Bà giật mình như bị kéo khỏi một giấc mơ xấu. Đôi mắt bà đỏ hoe.
“À… Minh à.” Giọng bà khàn đi. “Cháu đi làm sớm thế.”
“Bà sao vậy?”
Bà lắc đầu rất nhanh, kiểu lắc đầu của những người chưa biết nên nói thật hay không. Sau đó, như thể giữ im lặng không nổi nữa, bà nghiêng người tránh sang một bên để Minh nhìn thấy màn hình.
Chữ đỏ nổi bật trên nền trắng:
CẢNH BÁO CÔNG DÂN
Điểm tín nhiệm của bạn đã giảm xuống dưới ngưỡng hỗ trợ khu dân cư.
Một số tiện ích sẽ bị tạm đình chỉ trong 72 giờ để đánh giá lại.
Quyền sử dụng tín dụng mua hàng trả chậm: Tạm ngưng
Quyền đăng ký vận chuyển liên quận: Tạm ngưng
Quyền ưu tiên dịch vụ y tế không khẩn cấp: Tạm ngưng
Vui lòng cải thiện hành vi số và phối hợp với hệ thống.
Minh cau mày. “Điểm của bà giảm còn bao nhiêu?”
“Ba phẩy hai.”
Anh tưởng mình nghe nhầm. “Ba phẩy hai?”
Bà Lan gật đầu, mắt vẫn dán vào thông báo. “Tối qua còn bảy phẩy tám.”
Một nhịp im lặng lạnh buốt trôi qua giữa hành lang được điều hòa quá mức.
Minh bước lại gần hơn. “Bà có nhận thông báo vi phạm gì không?”
“Không.” Bà nuốt khan. “Tối qua bà chỉ livestream bán xôi như thường lệ. Hơn mười giờ thì ngủ. Sáng mở ra đã thấy thế này.”
Minh nhìn kỹ các dòng chữ. Không có mã vi phạm cụ thể. Không có log sự kiện kèm theo. Chỉ có lệnh trừ điểm và các quyền bị khóa. Với một hệ thống mà anh biết rõ đến từng trường dữ liệu, việc thiếu mã lý do là điều bất thường.
“Bà thử vào phần lịch sử đánh giá chưa?”
“Rồi.” Bà đưa tay vuốt lên màn hình. “Nó chỉ hiện dòng ‘điều chỉnh thuật toán theo phân loại rủi ro hành vi’. Bà không hiểu gì hết.”
Minh im lặng.
Anh hiểu câu đó.
Hoặc chính xác hơn, anh hiểu kiểu câu đó thường được dùng để che thứ gì đó phía sau.
Một nhóm cư dân từ thang máy đi ra, liếc nhanh về phía căn 3716 rồi tiếp tục bước. Ánh mắt họ không nhiều tò mò bằng dè chừng. Điểm thấp có tính lây lan về mặt xã hội. Không ai muốn bị hệ thống ghi nhận là thường xuyên tương tác gần với người bị đánh dấu.
Bà Lan nhìn theo họ, giọng nhỏ hẳn. “Sáng giờ ba người ship quen hủy nhận đơn. Ứng dụng nguyên liệu từ chối cho bà mua nợ. Tài khoản quảng bá gian hàng cũng bị hạn chế hiển thị. Cháu nói xem, bà làm sai gì?”
Câu hỏi ấy khiến Minh khó chịu theo một cách anh không muốn thừa nhận.
Suốt sáu năm làm việc tại Trung tâm Dữ liệu Quốc gia, anh vẫn luôn bảo vệ hệ thống trong những cuộc tranh luận hiếm hoi với bạn bè cũ. Anh từng nói Citizen Score không phải công cụ đàn áp; nó là giải pháp để giảm gian lận, giảm tội phạm, tăng tính hiệu quả của đô thị, buộc xã hội vận hành trơn tru hơn. Anh từng tin rằng nếu có ai đó bị trừ điểm, gần như chắc chắn họ đã làm gì đó.
Nhưng “gần như chắc chắn” không phải là “chắc chắn”.
Và sáng nay, trước mặt anh là một người phụ nữ bán xôi, sống một mình, đóng phí đúng hạn, hay cho mèo hoang ăn ở bãi gửi xe, đang bị hệ thống đẩy xuống hố chỉ sau một đêm.
Minh hạ thấp giọng. “Bà đừng làm gì thêm trên tài khoản lúc này. Để tối cháu xem giúp.”
Bà ngẩng lên. “Cháu xem được à?”
“Cháu chỉ thử kiểm tra log thôi.” Anh đáp đủ mơ hồ để không nói dối hoàn toàn. “Biết đâu là lỗi đồng bộ.”
Bà Lan gật đầu liên tục như bám vào một tấm ván giữa nước lũ. “Ừ, ừ… bà cảm ơn cháu. Bà chẳng biết hỏi ai nữa.”
Minh chào bà rồi bước về phía thang máy.
Cửa thép bóng như gương mở ra. Anh bước vào cùng hai người đàn ông mặc đồng phục nhân viên kỹ thuật môi trường. Khi cửa khép lại, bảng nhận diện trong cabin tự động quét khuôn mặt từng người, rồi một màn hình nhỏ hiện thông báo cá nhân hóa.
Chúc buổi sáng tốt lành, Minh Trần.
Hôm nay chỉ số di chuyển đô thị ở mức cao. Khuyến nghị sử dụng tuyến Metro 2 để tối ưu uy tín giao thông.
Anh nhấn tầng trệt, mắt vẫn nhìn chính mình phản chiếu trên bề mặt thép xước nhạt. Gương mặt anh mệt vừa đủ để hợp với dân kỹ thuật. Tóc cắt ngắn, mắt hơi sâu, sống mũi thẳng, biểu cảm phần lớn thời gian là bình thản. Hệ thống nhận diện đánh giá kiểu khuôn mặt của anh nằm trong nhóm “ổn định, không xung đột, dễ dự báo”. Một hồ sơ đẹp. Một công dân tốt. Một kỹ sư phù hợp để làm việc trong lõi dữ liệu của thành phố.
Thang máy dừng ở tầng mười hai. Một người phụ nữ bước vào, tay dắt con trai khoảng tám tuổi. Thằng bé ngẩng đầu nhìn màn hình thông tin trong cabin rồi hỏi bằng giọng trong veo:
“Mẹ ơi, sao bà ở tầng mình bị đỏ điểm vậy?”
Người mẹ siết tay con ngay lập tức. “Suỵt. Không nói chuyện đó.”
“Nhưng sao—”
“Con nhìn chỗ khác.”
Minh thấy cổ họng mình khô lại.
Đứa bé quay sang nhìn anh, vô tư như mọi đứa trẻ khác. “Chú ơi, người bị điểm đỏ có phải người xấu không?”
Người mẹ tái mặt, lí nhí xin lỗi.
Minh nhìn vào mắt thằng bé vài giây rồi đáp: “Không phải lúc nào cũng vậy.”
Đứa bé gật gù như vừa nhận được một câu trả lời không trùng với bài học ở trường. Cửa mở ở tầng trệt, người mẹ kéo con đi nhanh.
Minh đứng lại thêm một nhịp trước khi bước ra sảnh.
Bên ngoài, thành phố vận hành đúng như mọi ngày: sạch, nhanh, tối ưu và gần như không có chỗ cho sự chậm chạp của cảm xúc con người.
Những màn hình cao bằng ba tầng nhà chạy dòng thống kê thời gian thực:
Tỷ lệ phạm pháp giảm 23% so với cùng kỳ
Hiệu suất giao thông tăng 18%
Mức độ hài lòng dân cư đạt 91%
Citizen Score đang góp phần xây dựng đô thị văn minh
Quảng trường trước khu căn hộ có một đài phun nước hình xoắn dữ liệu. Trên bề mặt kính của tòa nhà đối diện, quảng cáo ba chiều phát sáng lơ lửng:
Bạn là điểm số của chính mình.
Sống tốt hơn. Được tin cậy hơn.
Minh kéo cổ áo, bước nhanh qua cổng quét. Cổng sáng đèn xanh khi đọc điểm số của anh. Người bảo vệ không cần nhìn mặt; hệ thống đã xác nhận anh là người đủ tín nhiệm để ra vào.
Ở trạm Metro, dòng người chia thành nhiều làn theo hạng điểm. Làn ưu tiên cho 8.0 trở lên đi nhanh hơn, ghế ngồi sạch hơn, điều hòa mạnh hơn, quảng cáo cá nhân hóa tốt hơn. Làn dưới 5.0 bị soi kiểm tra ngẫu nhiên và thời gian chờ lâu gấp ba.
Minh bước vào làn ưu tiên mà hôm nay anh bỗng thấy nó có gì đó khó chịu, như thể tấm thẻ đặc quyền này được làm từ sự im lặng của quá nhiều người khác.
Tàu đến đúng giờ, cửa mở đúng góc, hành khách lên xuống như một đồ thị được căn chỉnh. Minh tìm chỗ đứng cạnh cửa kính, nhìn thành phố lùi nhanh thành những lớp ánh sáng trắng, xám và xanh điện lạnh.
Điện thoại trên tay rung lên một nhịp.
Thông báo nội bộ – Trung tâm Dữ liệu Quốc gia
Hôm nay bắt đầu giai đoạn đồng bộ mới cho mô-đun Behavioral Risk Classification.
Nhân sự backend tầng 41 có mặt lúc 08:30 để rà soát log phân phối.
Mức truy cập tạm thời được cập nhật theo danh sách đính kèm.
Minh đọc xong, mí mắt khẽ giật.
Behavioral Risk Classification.
Phân loại rủi ro hành vi.
Đúng là cụm từ vừa hiện trên màn hình của bà Lan.
Anh mở file danh sách truy cập đính kèm. Tên mình có trong nhóm kỹ sư được cấp quyền xem log phân phối, nhưng không có quyền xem các tham số học máy cấp sâu. Việc đó vốn bình thường. Vấn đề là thời điểm quá trùng hợp.
Tàu lao qua khu dân cư cũ ở rìa quận đông, nơi những khối nhà thấp tầng xám cũ chen giữa các tháp kính mới như phần ký ức còn sót lại của một thành phố từng sống bằng tiếng rao, tiếng xe máy và những khu chợ lộn xộn không thể tính điểm. Minh nhìn xuống dòng người nhỏ xíu bên dưới và nhớ đến quãng thời gian cách đây mười năm, khi Citizen Score mới chỉ là đề án thử nghiệm gây tranh cãi.
Ngày đó, cha anh phản đối kịch liệt.
“Con giao quyền chấm điểm đạo đức cho một hệ thống,” ông từng nói trong một bữa cơm, “sớm muộn gì nó cũng chấm luôn quyền được tồn tại.”
Minh lúc ấy còn là sinh viên khoa khoa học máy tính, đầy niềm tin vào những mô hình dự đoán và tối ưu hóa dữ liệu. Anh đã cãi lại đến cùng.
“Không có hệ thống nào tự quyết, bố ạ. Vẫn là con người đặt quy tắc.”
Cha anh chỉ cười buồn. “Sai lầm lớn nhất của dân kỹ thuật là tưởng quy tắc không có linh hồn riêng.”
Ông mất ba năm trước vì đột quỵ. Trước khi mất, ông vẫn từ chối kích hoạt ví công dân toàn phần, từ chối đồng bộ hồ sơ hành vi mở rộng, chấp nhận điểm tín nhiệm thấp để giữ lại một phần “đời sống không đo được”. Minh khi ấy cho rằng ông lạc hậu.
Bây giờ, ký ức đó trồi lên không đúng lúc.
Tàu vào ga trung tâm. Minh bước ra theo dòng người và đi bộ qua hành lang kính nối trực tiếp vào khu hành chính cấp cao. Trung tâm Dữ liệu Quốc gia nằm sau ba lớp kiểm tra: khuôn mặt, bước chân, nhịp tim nền. Mỗi lớp đều được hệ thống đối chiếu với mô hình hành vi quen thuộc của từng nhân sự. Nếu một người đi đúng mặt nhưng sai nhịp tim, sai tốc độ bước, hoặc có phản ứng sinh lý bất thường, cửa sẽ không mở.
Minh đi qua cả ba chốt trơn tru.
Sảnh tầng một của trung tâm rộng như một bảo tàng tương lai. Trần nhà cao vút, ánh sáng trắng không có nguồn cụ thể, tường kính sau lớp kính là một màn hình dữ liệu khổng lồ chảy số liên tục: mật độ giao thông, tần suất thanh toán, mức độ hài lòng xã hội, tỷ lệ phát hiện sớm hành vi bất ổn, bản đồ động điểm tín nhiệm theo khu vực.
Giữa sảnh là biểu tượng chính thức của hệ thống: một hình tròn đen bóng, quanh nó là hàng nghìn chấm sáng di chuyển theo quỹ đạo được tính toán chính xác, không va chạm, không hỗn loạn.
Ở quầy café tự động, Khôi đang đứng đợi ly espresso.
Khôi là đồng nghiệp cùng nhóm backend với Minh, kiểu người nói nhanh, nghĩ nhanh, sống bằng caffeine và các câu đùa mỉa. Cậu ta quay sang ngay khi thấy Minh.
“Mặt ông như tối qua debug tới ba giờ.”
“Ngủ không ngon thôi.”
Khôi cầm ly café, hất cằm về phía thang máy riêng của tầng kỹ thuật. “Hôm nay vui đấy. Sếp tổng muốn rà soát toàn bộ log của cụm phân loại mới. Nghe nói sáng có mấy ca tụt điểm bất thường ở khu đông.”
Minh dừng lại một nhịp. “Ca nào nghiêm trọng không?”
Khôi nhún vai. “Chắc có vài người dính rule thử nghiệm thôi. Hệ thống mới lên version mà. Điều chỉnh tí là chuyện bình thường.”
“Không gửi cảnh báo trước à?”
“Gửi cái gì? Người dùng thì cứ bảo minh bạch, nhưng hễ minh bạch quá là họ lại học cách lách. Ông biết mà.”
Hai người bước vào thang máy kỹ thuật.
Minh hỏi, rất bình thản: “Rule thử nghiệm lần này đánh vào gì?”
Khôi nhấp ngụm café, mắt nhìn con số tầng nhảy lên. “Tương tác chéo với cụm rủi ro. Mô hình mới không chỉ chấm hành vi trực tiếp nữa, nó tính luôn xác suất ảnh hưởng lan truyền. Đại loại ông không cần làm sai, nhưng nếu hệ thống thấy ông có tần suất tiếp xúc cao với những cụm hành vi không ổn định, điểm của ông vẫn bị điều chỉnh.”
Minh quay sang. “Liên đới xã hội?”
“Gọi văn hoa thế cũng được.” Khôi cười. “AI thích kiểu đó. Xã hội là mạng, mà đã là mạng thì nút xấu làm nhiễu cả đồ thị.”
Cửa thang máy mở ở tầng bốn mươi mốt.
Cả tầng là biển màn hình, vách kính, và ánh đèn xanh dịu đến mức vô cảm. Các dãy bàn làm việc xếp thẳng hàng như trong phòng điều khiển tàu vũ trụ. Phía cuối là bức tường hiển thị bản đồ tín nhiệm toàn thành phố theo thời gian thực. Những vùng xanh đậm thể hiện ổn định cao, vàng là cần chú ý, đỏ là bất thường. Đỏ không nhiều. Đó là điều người ta luôn tự hào.
Minh quẹt thẻ vào cụm máy của mình. Ba màn hình mở sáng, log hệ thống tràn xuống với tốc độ mượt mà đến đáng sợ. Hàng tỷ sự kiện mỗi ngày được hút vào, xử lý, gán trọng số, dự đoán, quyết định, lưu trữ.
Trong cỗ máy ấy, một người như bà Lan chỉ là một dòng dữ liệu.
Một record.
Một object trong luồng.
Một khả năng rủi ro.
Minh ngồi xuống, đặt ngón tay lên bàn phím. Thông báo đầu phiên bật lên:
Nhiệm vụ hôm nay:
Rà soát các biến động điểm bất thường phát sinh sau khi triển khai Behavioral Risk Classification v4.2
Quyền truy cập: mức B41-Backend
Lưu ý: Không can thiệp vào tham số lõi nếu chưa có phê duyệt cấp quản trị.
Anh đăng nhập vào bảng điều phối log phân loại.
Danh sách sự kiện bất thường hiện ra.
Hơn ba mươi ba ngàn dòng trong vòng sáu giờ qua.
Quá nhiều.
Anh lọc theo khu vực cư trú. Thu hẹp theo cụm nhà ở. Thu hẹp theo block Aster Nine. Thu hẹp theo tầng ba mươi bảy.
Màn hình trả về đúng một kết quả.
LAN_NGUYEN_3716
Điểm cũ: 7.8
Điểm mới: 3.2
Lý do tổng quát: Behavioral Risk Reclassification
Mức can thiệp: Tự động
Cơ chế kích hoạt: Hidden
Ngón tay Minh dừng lại trên chuột.
Không phải vì thấy lạ. Mà vì thấy một từ không đáng lẽ có ở đó.
Hidden.
Một nhịp tim đập mạnh trong lồng ngực.
Anh mở chi tiết.
Truy cập bị từ chối.
Bạn không có quyền xem nguồn kích hoạt cấp sâu.
Minh ngả người ra sau, mắt không rời màn hình. Xung quanh anh, tiếng bàn phím lách cách đều đều như mưa lạnh rơi trên kim loại. Không ai chú ý đến anh. Không ai chú ý đến một người phụ nữ bán xôi vừa mất hơn nửa cuộc sống tiện ích của mình chỉ trong một đêm. Và rất có thể, ngày mai sẽ có thêm hàng trăm người như vậy.
Anh nhìn lại dòng chữ lần nữa.
Cơ chế kích hoạt: Hidden.
Phía trên, đồng hồ hệ thống nhảy sang 08:31.
Phía sau lớp kính của tầng bốn mươi mốt, thành phố vẫn trôi đi trong trật tự hoàn hảo.
Minh đặt hai tay lên bàn phím.
Lần đầu tiên sau nhiều năm làm việc ở đây, anh không còn nhìn hệ thống như một công trình vĩ đại của trí tuệ con người nữa.
Anh nhìn nó như nhìn một cánh cửa vừa hé mở, và bên trong là thứ gì đó đang thở.